De nepzonnen

 
image
 
Franz Schubert
Winterreise
1827

 

Franz Schubert schrijft meer dan 600 liederen. 44 daarvan zitten verdeeld over twee liederencycli op tekst van de – net als hij – jong gestorven Wilhelm Müller. ‘Die schöne Müllerin’ staat op 57, ‘Winterreise’ op 9.

In beide cycli is de held een tragische figuur die niet meteen overloopt van pragmatisme, en een tocht maakt richting de plek van waar niemand ooit is teruggekeerd, maar in Winterreise is het al van bij Lied 1 gedaan met fris, monter en in de juiste Joy Divisionjas verder huppelen langs beek en boom, met de maan als betrouwbare gezel, ondertussen een zwarte vogel groetend, daarna uitrustend in een hut.
 
image
 
Neenee, het is horrorwinter. Komt daarbij: onze held is van bij het prille begin ‘als vreemde binnengekomen’. Hij weet zelfs dat hij ‘als vreemde zal buitengaan’. Hij is afgewezen en hij beseft het. De moeder van de bruid was zelfs even over een huwelijk begonnen. Hij had beter moeten weten. Hij had op de wind moeten letten die met de windvaan op het dak van het huis van zijn geliefde speelde, zoals het toeval met onze harten.

Het zou kunnen dat de moeder ja heeft gezegd, en de vader later zijn veto stelt: hij huwelijkt tenslotte een ‘rijke bruid’ uit. Een andere mogelijkheid: de jonge man is niet alleen omdat hij arm is afgewezen, de potentiële schoonmoeder heeft eerst ja gezegd, maar daarna ingezien dat alleen het onbereikbare en het onwereldse hem interesseert. Ze heeft gehoord dat hij vindt dat verdriet het verstand slijpt en de inborst verhardt. Ze weet met andere woorden dat hij zot is.

Wie de zotte held van Winterreise zoal is? Tekstschrijver Wilhelm Müller creëert een man zonder naam, wiens overpeinzingen over de dood steeds meer resoneren met het winterlandschap waarin hij ronddoolt. In die gedachten duiken soms rare logicakronkels op, ja zelfs belachelijke situaties en regelrechte waanzin.

Müller vat zijn verteller als mensenschuw, hooghartig en ontgoocheld in de liefde. Soms verkeert hij gewoon in een geprikkelde stemming, meestal is hij – zoals we vandaag zouden zeggen – manisch of depressief. Mocht een sponsor naar het verleden kunnen geflitst worden, A.S. Adventure zou geen absurde keuze zijn: de man neemt de hele tijd deel aan door hemzelf georganiseerde extreme outdooractiviteiten. Maar: doet hij eigenlijk zijn beklag over vereenzaming en vergletsjering of wil hij gewoon nooit meer iemand zien? Is hij bang voor de dood of verlangt hij er vooral naar? Voorlopig verdict: ‘Winterreise’ is een bizarre vertelling.
 

 

Vergelijken met popmuziek, ik doe het aldoor bij klassieke muziek. Maar als in Lied 3 tranen uit een gloeiend hart opwellen – als willen ze alle winterijs doen smelten – wordt het moeilijk Del Shannons ‘I’m a-walking in the rain / tears are falling and I feel the pain’ erbij te sleuren. Als de ijsman-in-wording tevergeefs afleiding zoekt, als het blíjft spoken in zijn hoofd, als elk moment donkerder wordt dan al wat voorafging, klinkt dat schrijnend, maar heel anders schrijnend dan pakweg ‘The day the world world went away’ van Nine Inch Nails. Pop- en rockvergelijkingen passen even goed bij Winterreise als caipirinha en voetbalhooliganisme.
 

 

Men kan van het pad afdwalen, the road less traveled by kiezen, maar op de dool zijn in een land van ijs, sneeuw en straffe wind is dat beetje verder van huis.

Wat vaststaat: na een lied of drie kan onze held nergens een spoor van lente en liefde vinden. Alleen een in zijn hart ingevroren beeld van de geliefde blijft over, en als zijn hart ooit smelt, bedenkt hij, zal haar beeld mee smelten. Een lindeboom ruist hem toe, maar hij trekt voort in nacht en vrieswind. Een droom waart over een barre nacht: in de lente smelt de sneeuw samen met zijn tranen, die gloeien tot waar de beek bij het huis van de geliefde komt. Bij het wakker schrikken blijkt de beek natuurlijk bevroren.

Volgen: een dwaallicht en een terugblik die niks opleveren. Pas als hij in een kolenbrandershut rust vindt merkt hij hoe moe hij is. Een tweede lentedroom over bonte bloemen wordt door een haan in de koude realiteit gekraaid. In die echte wereld vraagt hij zich af of de ijsbloemen op de ramen ooit zullen bloeien; ik vermoed bij hoge koorts.

Daarna trekt de wandelaar met vaste pas verder, door niemand begroet. Laat de natuurellende maar komen, denkt hij, verlangend naar een storm die hem zijn echte ellende doet vergeten.

Heel even springt zijn hart op als hij de posthoorn hoort, maar als er geen brief van zijn lief bij zit, kan de postbode opdonderen, zoals in dat lied van Raymond van het Groenewoud – een popmuziekvergelijking die ik er alsnog in wil. Gewoon om even het huis te luchten, want deze liederen klinken soms als seriemoordenaarsmuziek.

De jonge man mijmert ondertussen over zijn grijze haren, vertrouwt alleen de kraai nog als metgezel (‘Krähe, Krähe, wunderliches Tier’), een laatste blad valt af in de wind, honden verjagen hem uit het dorp, de ochtend moet en zal grauw en koud zijn en ontgoochelt niet, hij negeert alle wegwijzers behalve die ene die staat op de weg zonder terugweg, en hij zoekt een onderkomen op het kerkhof en in de herberg des doods.

Als hij zich nog heel even een god in ’t diepst van zijn gedachten voelt, wordt dat onmiddellijk afgedaan als een manisch moment. Hij veracht de waargenomen bijzonnen aan de hemel – heel knap gedaan trouwens, om dit optisch fenomeen (dat zich voordoet als de witte winterzon door de wolken priemt en op de ijskristallen gereflecteerd wordt), in de finale te laten opdoemen, mogelijk als een dwaze utopie. De man verlangt in het toneeldecor van dat helle licht alvast naar de duisternis, hoort een arme draailierspeler die op het ijs staat en wiens geldschaaltje altijd leeg blijft, en vraagt ‘em: ‘Wunderlicher Alter / Soll ich mit dir geh’n? / Willst zu meinen Liedern / Deine Leier dreh’n?’ Doek!
 

 

In de pianobegeleiding klinken bevriezende tranen ondertussen echt als bevriezende tranen. Hondengeblaf aan het begin van ‘Im Dorfe’ en het gedraaf van postkoetspaarden in ‘Die Post’ geven ook present. ‘Frühlingstraum’ is lieflijk in de droom en zwaar op de hand als de realiteit aanklopt.

Als de man in het verbluffend goeie ‘Erstarrung’ in de sneeuw op de plek waar hij ooit met zijn geliefde wandelde vergeefs zoekt naar een spoor van haar, de bodem wil kussen en door ijs en sneeuw wil dringen, is die wanhoop en waanzin in de begeleiding te horen. Als hij in gepeins is verzonken of het doodsverlangen overneemt, wordt de zangpartij veel spaarzamer opgevangen. Als het hem brandt onder beide zolen, staan ook de toetsen in brand in ‘Rückblick’. Als het hem in ‘Irrlicht’ niet meer kan schelen of hij doodgaat of niet, zit de piano al in de sfeer van de afsluiter, en dus in het spoor van de vriesdood: met een beetje verbeelding hoor je daar zelfs de starre vingers van de draaiorgelman.

’t Is eigenlijk al een lied eerder afgelopen als die nepzonnen opduiken en het licht zachtjes in de piano verdwijnt: de steeds meer van z’n eigen lichaam in het winterlandschap overvloeiende man wil zich aan dat wegdeemsterende licht zelfs niet meer warmen: ‘Im Dunkeln wird mir wohler sein’.

Trouwens, al maar goed dat hij sterft, want in de twee liederen dáárvoor is er geen bed vrij in de herberg van de dood (de piano speelt een dodenmarsje met een hatelijk lichte boventoets) en neemt de wandelaar zijn stok opnieuw ter hand in ‘Mut!’, een song die vrolijk en monter de wereld in marcheert, alsof er een romantische liedcyclus gaat beginnen. Dé vraag luidt hier of de kunstenaars alleen hun personage de zotskap op zetten, of ook zichzelf.

Franz Schubert creëert qua vorm een indrukwekkende downward spiral voor piano en stem. Ik kan u voorstellen aan tenor Ian Bostridge, maar wie – zoals ik gaandeweg – verkiest naar Dietrich Fischer-Dieskau te luisteren, hoort liever een bariton en neemt genoegen met af en toe een trager tempo.

Stand van zaken volgens het verstand: piano, zang, tekst, vorm en inhoud liggen prachtig in mekaars verlengde. Tussenstand volgens het hart: Geniaal!
 

 

Als Schubert zijn winterreis voor vrienden speelt, reageren die met ongeloof. Sommigen keren zich in angst af. De vader maakt in december 1828 een doodsbericht: ‘Des namiddags te 3 ure ontsliep tot een beter leven mijn innigst beminde zoon Franz Schubert, toonkunstenaar en componist, na een korte ziekte en het ontvangen van de heilige sacramenten der stervenden, in het 32e jaar van zijn leven.’ Iemand schrijft: ‘Van welke rijke, onontgonnen schatten heeft zijn dood ons beroofd?’ Inderdaad.
 

 

Iemand klopt aan en zegt: vergeet wat u weet. De man heet professor Hufschmidt. Hij zegt: Gemiddelde levensverwachting in die tijd in de Weense voorstad Himmelpfortgrund waar Schubert opgroeide: 30. Bij de componist thuis: 14 kinderen, die in één kamer leefden. Aantal kinderen dat in leven bleef: 4. Schubert een naïef, dromerig kunstenaar? Niks van. Hij is een zelfstandig, onafhankelijk scheppend componist, op een bepaalde manier zowat de eerste in zijn vak. Hij verdient een beetje geld met uitgaven van zijn werk. Wat hij niet had: de mogelijkheid om zijn werken in het openbaar uit te voeren. Aan de kerk kon hij zijn producten onmogelijk slijten, progressieve burgerij was er in Wenen toen amper. We zitten midden in het zeer conservatieve restauratiebeleid van Metternich. Overal censuur, overal – echt waar – cultuurcontroleurs. Schubert kent de censuur die zijn tekstleverancier Müller al heeft meegemaakt, is aan een razzia ontsnapt die in zijn kennissenkring heeft plaatsgevonden, mag van de censoren een opera niet laten uitvoeren. De Schubertiades – zelfgeorganiseerde avonden voor gelijkgestemden – zijn bescheiden weerstandsactiviteiten. De winter in Winterreise zou een metafoor zijn voor het reactionaire beleid. Als in ‘Hoffnung’ hier en daar nog een blad aan de boom hangt, zijn dat schaarse oppositiestemmen. Onzin? Wie is hier op de vlucht en waarom? Dit is een onvrijwillig soort reizen. Er wordt op het graf van de hoop geweend, de held trekt altijd verder en verder, verlaat bijvoorbeeld de valse rust van het kerkhof. In het 47 fantastische seconden durende ‘Der stürmische Morgen’ ziet de Wandelaar in de rode ochtendhemel zijn eigen lot geschilderd: ‘Niets anders dan de winter / De winter, koud en wild!’.
 

 

Ik weet natuurlijk niet of die professor Hufschmidt gelijk heeft. Ik ben geneigd hem minder van de pot gerukt te vinden dan iemand die ervan overtuigd is dat de WTC-torens door de CIA of de Mossad zijn neergehaald. Ik kan bijvoorbeeld op eigen kracht horen dat de Wanderer vanaf ‘Der stürmische Morgen’ alleen is, maar wat ik niet gehoord had, terwijl 1000 cimbalen het lieten rinkelen, is de laatste vraag in het laatste Lied: ‘Wil je mijn liederen op jouw draailier spelen?’ betekent ‘Wil je op mijn tekst jouw muziek maken?’, en is een vraag van Müller aan iemand als Schubert, twee mensen die mekaar overigens nooit hebben ontmoet.

‘Deze muziek klinkt niet slechts alsof’, zegt Hufschmidt. ‘Zij is de muziek van een draailier. Schubert heeft alles moeten afleren, en muziek van en voor de armen gemaakt. Schubert is zelf de arme lierdraaier geworden.’ En nu hoor ik het verhaal anders: de vreemdeling, het bord met verboden toegang, de opgedroogde tranen, het verdringen der slechte herinneringen, de omgekeerde wereld, de slaapdorpen, de politieke ingeslapenheid, het noodlot, de terugval, het ondanks alles Im Rhythmus Bleiben, het doorgaan tot we aan het gaatje zijn. Saillant detail: tekstschrijver Müller, dé grote inspiratie voor Heinrich Heine, die ook de politieke toer op zal gaan, wordt – dat heb ik overal kunnen vaststellen – tot vandaag als middelmatig dichter geportretteerd. Kan natuurlijk evengoed zijn: een politiek onwelgevallige kunstenaar die als middelmatig wordt weggezet. Trouwens, een versie van de fenomenale Leiermann-afsluiter voor draailier en bariton met een streektaaltongval, da werkt wel.
 

 

De Winterreisebewerkingen. ‘Der Leiermann’ hoor ik op Youtube door een gitarist brengen, door een deathmetalgroep en door een Depeche Mode-achtige, ja zelfs door Blixa Bargeld, haar keurig gekamd en rechtstaand naast de piano.

In de Franz Liszttranscripties van de hele ‘Winterreise’ hoor ik veel te veel moeite doen, voor de Hans Zenderbewerking voor elektronicabovenbouw is de term ‘interessant’ uitgevonden, voor de Herman Van Veenversie het beleefde excuus ‘Niet aan mij besteed’.

Met de door Jan Rot geopperde idee dat de held uit de beste liederencyclus aller tijden een bomberjack zou moeten dragen in plaats van de lange overjas die ‘de wandelaar boven de nevelen’ in dat schilderij van Caspar David Friedrich aan heeft, ben ik het alleen in theorie eens. Wat Ian Bostridge en pianist Julius Drake vandaag doen is vanzelf modern, anders, helderder, van deze tijd. Het is het gezwinde tenortoontje dat soms luchtig is, Bostridges houding boven de piano (de man ziet er een beetje uit als een kraanvogel), de zoveel betere opnamen van vandaag die de details in de gevarieerde pianostemmingen anders uitlichten dan op platen van vroeger.

Kijk, als ik een hiphopper met zijn eenzaamheid en doodsdrift wil horen worstelen, zal ik ‘em in de afdeling hiphop proberen op te snorren. Is dat afgesproken?

Besluit. Via een fictief personage dat niet gewoon doodgaat, maar traag en spoorloos verdwijnt nadat er niks meer is dat hem hier houdt, is mijn hoofd in der Tiefe gegaan. Daarna zegt iemand me: ‘Verman je, Stupid! Het is gewoon politiek-maatschappelijke kritiek.’ Volgens die professor denken we veel te veel dat muziek uit de hemel komt gevallen, terwijl iemand haar ooit ergens heeft gemaakt, en de vragen ‘Wie?’, ‘Voor wie?’ en ‘Waarom?’ bijna nooit gesteld worden.

Ik heb mijn gedachten heel anders over dit kunstwerk weten gaan na die politieke interpretatie. Tegelijk wint in mijn hoofd de gedachte dat het louter strijd is tussen doodsangst en doodsverlangen, zij het nipt en na verlengingen.

Eén ding is echt zeker: het diepzeeduikrecord van Honderd staat op naam van Winterreise.
 

 

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s